1

«تغییر جنسیت»، «تغییرجنس»، یا «تطبیق جنسیت»؟

نویسنده و مترجم: سعید.ش

با گذشت زمان و پیشرفت علم و دانش، دایره واژگانی که برای اشاره به موضوعات مختلف به کار می‌رود گسترش یافته و دستخوش تغییراتی می‌گردد. گاهی واژگانی که روزی کاربرد گسترده‌ای داشته‌اند منسوخ گردیده و جای خود را به واژگان جدیدتر و بهتری می‌دهند، و گاهی نیز درمورد واژگان مختلف اختلاف نظراتی به وجود می‌آید و تخصیص برخی از واژگان به موضوعات مشخص، جنبه سلیقه‌ای و فردی پیدا می‌کند.

دایره واژگان مربوط به جنس، جنسیت، هویت جنسیتی و … نیز از این قاعده مستثنی نیست. سال‌هاست که با افزایش سطح آگاهی و پیشرفت‌هایی که در زمینه مطالعات جنسیت صورت گرفته، فعالان این حوزه می‌کوشند تا دایره واژگان مربوطه را گسترش داده و به اصطلاح غربالگری کنند؛ بدین‌صورت که واژگان صحیح‌تر را جایگزین واژگان قدیمی‌تر کنند.

در این مقاله قصد داریم به بررسی سه عبارت معروف «تغییر جنسیت»، «تغییرجنس»، و «تطبیق جنسیت» و معادل‌های این عبارات در زبان انگلیسی بپردازیم، و ببینیم کاربرد کدامیک از این واژگان در زبان فارسی صحیح‌تر است.

🔻پیش از این‌که به اصل موضوع بپردازیم، ابتلا لازم است تعریف مختصری از واژگان جنس، جنسیت و هویت جنسیتی ارائه کنیم:

🔹جنس (Sex): به خصوصیات آناتومیکی، فیزیولوژیکی، ژنتیکی، و فیزیکی افراد که تعیین‌کننده مرد بودن، زن بودن، یا اینترسکس (بیناجنسی) بودن آنها است اصطلاحاً جنس گفته می‌شود. شکل ناحیه تناسلی، غدد جنسی، سطح هورمون‌های بدن، پذیرنده‌های هورمونی، کروموزوم‌ها، ژن‌ها، و صفات ثانویه جنسی تعیین‌کننده جنس یا «جنس بیولوژیکی» افراد هستند.

🔸جنس منتسب (Assigned sex): عنوان جنسی است که با توجه به اندام جنسی یا سایر خصیصه‌های جسمی به نوزادی که تازه متولد شده است نسبت داده می‌شود. مثلا نوزادی که با آلت تناسلی منتسب به مردان متولد شده، اصطلاحاً «مذکر» خوانده می‌شود و براساس اندام جنسی‌اش، «جنس مذکر/مرد» به او نسبت داده می‌شود.

در اینجا توضیح کوتاهی خالی از لطف نیست که جنس یک طیف است، که یک قطب آن «جنس مرد» و قطب دیگر آن «جنس زن» است و مابین این دو قطب، جنس های مختلفی وجود دارد که اصطلاحاً اینترسکس (بیناجنسی) گفته می‌شود.

🔹هویت جنسی (Sex Identity): برداشتی که هر فرد از جنس خود دارد، صرف‌نظر از عنوان جنسی که در بدو تولد به او نسبت داده شده است. مثلاً ممکن است فردی که با جسم منتسب به مردان متولد شده است، آلت تناسلی منتسب به مردان خود را کاملاً زنانه بداند.

🔸جنسیت (Gender): به مجموعه نقش‌ها و وظایفی گفته می‌شود که جامعه از افراد براساس جنسی که در بدو تولد به آنها نسبت داده شده انتظار دارد. یعنی مثلاً اگر فردی با جسم منتسب به زنان متولد شده باشد، جامعه از او انتظار دارد که به عنوان یک زن رفتار نموده و در جامعه نقش یک زن را ایفا کند.

🔹جنسیت منتسب (Assigned gender): جنسیتی که براساس اندام جنسی در بدو تولد به فردی نسبت داده می‌شود.

🔸هویت جنسیتی (Gender Identity): باوری درونی که هر فرد از جنسیت خود دارد، صرف‌نظر از این که چه جنس یا جنسیتی در بدو تولد به او نسبت داده شده است.

🔹ترنسجندر (Transgender): فردی است که جنسیت خود را متفاوت با جنسیتی می‌داند که در بدو تولد براساس اندام جنسی‌اش به او نسبت داده شده است.

بعضی از افراد ترنسجندر احساس ملال جنسیتی می‌کنند، یعنی به دلیل ناهمخوانی هویت جنسیتی خود با جنسیتی که در بدو تولد براساس اندام جنسی به آنها نسبت داده شده، احساس ناراحتی و پریشانی می‌کنند، و مایل هستند مراحلی را در جهت تغییر/تطبیق جنسیت یا جنس خود انجام دهند. به این مراحل اصطلاحاً گذار یا Transition گفته می‌شود.

🔻در زبان انگلیسی برای اشاره به روند همخوان‌سازی جنس/جنسیت نسبت داده شده به فرد با جنس/جنسیتی که خود فرد به آن باور دارد، از عبارات مختلفی به شرح زیر استفاده می‌شود:

▪️Sex Change تغییرجنس
▪️Sex Reassignment انتساب مجدد جنس
▪️Sex Realignment تجدید جنس
▪️Gender Reassignment انتساب مجدد جنسیت
▪️Gender Affirmation تأیید جنسیت
▪️Gender Confirmation تصدیق جنسیت

در بسیاری از منابع معتبر انگلیسی زبان نوشته شده که بهتر است از به کاربردن عبارت Sex Change به معنای لغوی تغییرجنس خودداری گردد، چرا که این عبارت بار معنایی منفی داشته و پیش‌تر جهت تمسخر و آشکارسازی به جای افراد ترنس به کار می‌رفته است (یعنی به عنوان مثال گفته می‌شده فرد ترنس ایکس از مرد به زن تغییرجنس داده است).

عبارت Sex Change مربوط به دورانی می‌شود که کریستین یورگنسن در سال 1952 میلادی عمل جراحی ناحیه تناسلی را پشت سر گذاشت و در آن دوران خبرساز شد. عبارت Sex Change امروزه نیز در بیشتر فرهنگ لغت‌های معتبر موجود بوده و اینگونه تعریف می‌شود که: » تغییرجنس به معنی تغییر صفات جنسی فرد، معمولاً با انجام هورمون درمانی یا عمل جراحی است». این عبارت از لحاظ لغوی تعریف دقیقی را ارائه می‌کند، اما بسیاری از افراد ترنس امروزه آن را توهین‌آمیز می‌دانند، چون از آن اینگونه برداشت می‌شود که فردی که به اصطلاح «تغییرجنس» داده، روزی «زن/مرد» بوده و بعداً «مرد/زن» شده است.

در فرهنگ واژگان وبسایت GLAAD آمده است که بهتر است از به کار بردن عبارت Sex Change به معنای لغوی تغییرجنس خودداری شود و به جای آن از واژه Transition به معنای لغوی گذار برای توصیف پروسه گذار از مرد به زن یا زن به مرد استفاده شود. و برای اشاره به روندهای پزشکی مربوط به پروسه گذار نیز از عبارات Gender Confirmation Surgery به معنای لغوی جراحی تصدیق جنسیت، یا Sex Reassignment Surgery به معنی لغوی جراحی انتساب مجدد جنس استفاده شود. در این وبسایت همچنین آمده است که از به کاربردن واژه‌های Pre-Op به معنای لغوی قبل از عمل، و Post-Op به معنای لغوی بعد از عمل نیز خودداری گردد، چرا که افراد ترنس می‌توانند از یک جنس به جنس دیگر «گذار» کنند بدون این‌که ضرورتاً تحت عمل جراحی قرار گرفته باشند.

در فرهنگ واژگان وبسایت PFLAG نیز، عبارت Gender Affirming Surgery به معنای لغوی جراحی تأیید جنسیت اینگونه تعریف شده است که: روندهای جراحی که به افراد متقاضی کمک می‌کند تا بدن خود را با هویت جنسیتی درونی خود همخوان‌تر کنند. اینگونه نیست که هر فرد ترنسجندری مایل یا قادر به انجام جراحی باشد. این عبارت بهتر است جایگزین عبارت قدیمی‌تر Sex Change به معنای تغییرجنس گردد. گاهی اوقات به جای این عبارت، عبارات Sexual Reassignment Surgery به معنای لغوی جراحی انتساب مجدد جنسی، Genital Reconstruction Surgery به معنای لغوی جراحی بازسازی ناحیه تناسلی، یا Medical Transition به معنای لغوی گذار/مراحل تغییر پزشکی نیز به کار می‌رود.

در فرهنگ لغات وبسایت Fenway Health نیز آمده است که: عبارات Sex change به معنای لغوی تغییرجنس، Sex change operation به معنای لغوی عمل تغییرجنس، و Sex change surgery به معنای لغوی جراحی تغییرجنس بار معنایی منفی و تحقیرآمیز داشته و بنابراین بهتر است مورد استفاده قرار نگیرند. همچنین عبارات Sex Reassignment Surgery (SRS) به معنای لغوی جراحی انتساب مجدد جنس، و Sex Realignment Surgery (SRS) به معنای لغوی جراحی تجدید جنس به طور فزاینده‌ای به حاشیه رانده شده و کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرند. در همین وبسایت آمده است که:

🔻عبارات متعددی برای اشاره به جراحی‌های ناحیه تناسلی که بعضی از افراد انجام می‌دهند به کار می‌رود، از جمله:

▪️Gender Affirmation Surgery (GAS) جراحی تأیید جنسیت
▪️Gender Reassignment Surgery (GRS) جراحی انتساب مجدد جنسیت
▪️Genital Reassignment Surgery (GRS) جراحی انتساب مجدد ناحیه تناسلی
▪️Genital Reconstruction Surgery (GRS) جراحی بازسازی ناحیه تناسلی
▪️Genital Surgery (GS) جراحی ناحیه تناسلی
▪️Sex Reassignment Surgery (SRS) جراحی انتساب مجدد جنس

عبارات فوق به ترتیب حروف الفبا نوشته شده‌اند؛ پزشکان بهتر است به مراجعه‌کنندگان خود گوش فرا دهند و ببینند که آنها کدام عبارت را برای توصیف خویش ترجیح می‌دهند. گاهی به جای واژه “reassignment” به معنای انتساب مجدد، یا “reconstruction” به معنای بازسازی، از واژه “realignment” به معنای تجدید استفاده می‌شود.

جدیداً کمتر از عبارت sex reassignment surgery (SRS) به معنای لغوی جراحی انتساب مجدد جنس استفاده می‌شود چرا که بسیاری از افراد آن را توهین‌آمیز تلقی می‌کنند. پزشکان می‌توانند موقعی که دارند با مراجعه‌کنندگان خود صحبت می‌کنند، در صورت لزوم فقط عبارت genital surgery به معنای لغوی جراحی ناحیه تناسلی را به کار ببرند.

💠حال باز می‌گردیم به اصل موضوع، و به سوال اصلی این مقاله می‌پردازیم: «تغییر جنسیت»، «تغییرجنس»، یا «تطبیق جنسیت»؟ کدام عبارت در زبان فارسی صحیح‌تر است؟

واقعیت این است که در حالت کلی، هیچکدام از عبارات فوق برتر و صحیح‌تر از عبارت دیگر محسوب نمی‌شوند.

عبارت «تغییرجنس» به معنای تغییر صفات جنسی بدن، از دیدگاه بعضی از افراد ترنس توهین‌آمیز و منسوخ است، اما همین عبارت از دیدگاه بعضی دیگر از افراد ترنس کاملاً صحیح بوده و مفهوم را به درستی می‌رساند. عبارات «تغییر جنس منتسب»، «تجدید جنس»، یا «انتساب مجدد جنس» گزینه‌های واضح‌تری برای بیان این تعریف محسوب می‌گردند.

عبارت «تغییر جنسیت» به معنای تغییر جنسیتی است که به فرد نسبت داده شده است. بعضی از افراد «جنسیت» را به نوعی هم‌معنی با «هویت جنسیتی» در نظر می‌گیرند و بر این باور هستند که «جنسیت» افراد طی پروسه گذار یا با انجام عمل جراحی تغییر نمی‌کند، بنابراین عبارت «جراحی تغییر جنسیت» را نادرست می‌دانند. اما اگر جنسیت را به معنای صحیح آن، یعنی نقش‌ها و وظایفی که جامعه براساس جنس نسبت داده شده به فرد در بدو تولد از او انتظار دارد در نظر بگیریم، می‌بینیم که عبارت «جراحی تغییر جنسیت» نیز می‌تواند به یک اعتبار صحیح باشد، چرا که انجام عمل جراحی در جهت گذار از جنسیت زن به جنسیت مرد/غیرباینری یا بالعکس انجام پذیرفته و در نتیجه این پروسه به نوعی در جهت تغییر جنسیت نسبت داده شده به فرد در بدو تولد خواهد بود. عبارات «انتساب مجدد جنسیت»، «تأیید جنسیت»، یا «تصدیق جنسیت» گزینه‌های واضح‌تری برای بیان این تعریف محسوب می‌گردند.

عبارت «تطبیق جنسیت» به معنای همخوان‌سازی جنسیت نسبت داده شده به فرد با جنسیت حقیقی و درونی وی است. معنای دیگر این عبارت تطبیق یافتن جنس و هویت جنسیتی فرد است. این عبارت نیز می‌تواند عبارت صحیحی باشد و برای توصیف تمامی اقداماتی که افراد ترنس طی پروسه گذار خود از جنسیتی به جنسیت دیگر انجام می‌دهند، اعم از تغییر مدارک شناسایی، تغییر پوشش، تغییر نام، هورمون درمانی، تغییر مدل مو، عمل جراحی و … به کار برود. عبارات «انتساب مجدد جنسیت»، «تأیید جنسیت»، یا «تصدیق جنسیت» گزینه‌های واضح‌تری برای بیان این تعریف محسوب می‌گردند.

از میان سه عبارت فارسی فوق، عبارت «تغییرجنس» بیشتر اشاره به تغییر صفات جسمی بدن دارد، و عبارت «تغییر/تطبیق جنسیت» در مفهومی عام‌تر، همه اقداماتی که افراد ترنس طی پروسه گذار خود از جنسیتی به جنسیت دیگر انجام می‌دهند را دربرمی گیرد و تنها به اقدامات پزشکی محدود نمی‌شود.

🔰نکته‌ای درمورد کاربرد عبارات مختلف در زمینه مسائل پزشکی و جراحی

گاهی وقتی درمورد مسائل پزشکی مربوط به افراد ترنس صحبت می‌کنیم، برای بیان واضح‌تر منظور خود عباراتی را به کار می‌بریم که شاید بسیاری از افراد ترنس از این عبارات برای اشاره به خود استفاده نکنند. این مسئله را به ویژه در بسیاری از مقالات ژورنال معتبر پزشکی شاهد هستیم. به عنوان مثال، موقعی که می‌خواهیم درمورد رشد «کلیتوریس» در مردان ترنس در اثر تستسترون درمانی صحبت کنیم، برای بیان واضح منظور خود لازم است اصطلاح علمی و پزشکی «کلیتوریس» را به کار ببریم، هر چند که بعضی از مردان ترنس ممکن است نسبت به این واژه احساس ملال جنسیتی کنند و برای اشاره به اندام خود از واژگان دیگری مانند «آلت تناسلی مردانه» استفاده کنند.

یا مثلاً موقعی که می‌خواهیم درمورد جراحی واژینوپلاستی در زنان ترنس از لحاظ علمی و پزشکی صحبت کنیم، لازم است لفظ MTF (مردبه‌زن) را به کار ببریم تا به طور واضح منظور خود را برسانیم که عمل جراحی روی فردی با آناتومی منتسب به مردان انجام شده و سبب تغییر ناحیه تناسلی او به آناتومی منتسب به زنان شده است. شاید بسیاری از زنان ترنس لفظ «MTF» را برای توصیف خود به کار نبرند یا آن را توهین‌آمیز بدانند، یا شاید بعضی از زنان ترنس جسم خود را بدون انجام هیچ عمل جراحی کاملاً «زنانه» بدانند، اما گاهی در مباحث پزشکی و جراحی لازم است از چنین اصطلاحاتی استفاده شود تا مفهوم مطلب به طور واضح بیان گردد.

عبارت «تغییرجنس» نیز یکی از همین عباراتی است که به نوعی ریشه در مسائل پزشکی دارد.

ما همه افراد ترنس را تشویق می‌کنیم تا برای اشاره به خود، عباراتی را که خود ترجیح می‌دهند به کار ببرند و برای اشاره به دوست ترنس خود، عباراتی را که وی ترجیح می‌دهد به کار ببرند. بنابراین اگر به عنوان مثال شما به عنوان فردی ترنس ترجیح می‌دهید از لفظ «تغییرجنس» برای اشاره به خودتان استفاده کنید، یا مثلاً ترجیح می‌دهید که برای اشاره به ناحیه تناسلی منتسب به زنان خود لفظ «واژن» را به کار ببرید، هیچگونه ایرادی ندارد؛ اما وقتی می‌خواهید دوست ترنس خود را مخاطب قرار دهید، حتماً لازم است که ابتدا بدانید که وی چه عباراتی را برای اشاره به خود به کار می‌برد و شما نیز همان عبارات را برای اشاره به او به کار ببرید، و از او نیز درخواست کنید تا شما را با همان عباراتی که خودتان ترجیح می‌دهید خطاب کند.

بنابراین بهترین کار این است که روی عبارات و واژگانی که به کار می‌برید دقت داشته باشید و تا جای ممکن تلاش کنید واژگانی را به کار ببرید که جنبه شمولی داشته، تفاوت‌های افراد ترنس را نیز دربرگیرد و صدای افراد ترنس را خاموش نکند. بهتر است از به کار بردن عباراتی نظیر «جسم زنانه/جسم مردانه» برای اشاره به افراد ترنس، صرف‌نظر از این‌که تحت عمل جراحی قرار گرفته یا نگرفته باشند خودداری ورزید، و اجازه بدهید هر فردی خود تعیین‌کننده جنسیت و جنس خویش باشد. از به کار بردن لفظ «Change – چنج» به معنای «تغییر» به صورت عام برای اشاره به افراد ترنسی که جراحی کرده‌اند خودداری کنید، و روند گسترده گذار از جنسیتی به جنسیت دیگر را صرفاً محدود و خلاصه شده به انجام یا عدم انجام عمل جراحی ندانید.

به عنوان نکته پایانی؛ همواره تلاش کنید تفاوت‌ها را محترم شمارید، افراد ترنس را با همان واژگان و عناوینی که خود صلاح می‌دانند خطاب کنید، از الفاظ به‌روزتر و صحیح‌تر استفاده کنید، الفاظی که برای اشاره به سایر افراد ترنس به کار می‌برید را از زوایای مختلف بسنجید، و در نهایت فضایی ایجاد کنید تا همه افراد ترنس بتوانند خود واقعی خویش باشند، خود واقعی خویش را آنگونه که هست بروز دهند، به رشد و شکوفایی برسند، و احساس پذیرش و تعلق کنند.

نویسنده و مترجم: سعید.ش
🌐منبع: هلپ ترنس سنتر – شبکه اطلاع رسانی ترنسجندر و تغییرجنس
https://helptranscenter.org
مراجع:
https://www.glaad.org
https://pflag.org
https://fenwayhealth.org
https://www.allabouttrans.org.uk
https://www.advocate.com
https://www.npr.org

Copyright © 2020 سعید.ش https://helptranscenter.org هلپ ترنس سنتر – شبکه اطلاع رسانی ترنسجندر و تغییرجنس All Rights Reserved